Thơ về duyên — gặp nhau rồi xa nhau

Có những người từng thân đến mức ngày nào cũng nhắn tin, giờ chỉ còn là một cái tên trong danh bạ. Không ai giận ai. Không có chuyện gì xảy ra cả. Chỉ là mỗi người đi một ngả, rồi thôi.

Tiếng Việt có một chữ cho chuyện đó: duyên. Bảy bài thơ dưới đây, trích Thơ Pháp Bóng Nguyệt, nhìn chữ đó từ lúc gặp cho đến lúc xa, và cả phần sau đó nữa.

Ai đến với đời mình

Bài Duyên Phận mở đầu bằng một hình ảnh rất đời: nước sạch chảy vào chỗ dơ.

Nước sạch vào nơi quá bợn dơ
Cùng chung cảnh ngộ buổi ban sơ
Trùng phùng kẻ xấu luôn lầm lỡ
Tạo lắm đau thương bởi dại khờ
Quân tử giai nhân khi gặp gở
Tạo nên tình sử đẹp như thơ
Hiền tài đạo sĩ âu duyên nợ
Thoát tục siêu phàm xóa cõi mơ.

Bài thơ xếp ba cuộc gặp cạnh nhau và để người đọc tự thấy quy luật: gặp ai thì thành ra thế ấy. Không trách người, cũng không đổ lỗi cho số.

Câu đầu đáng nghĩ nhất. Nước vẫn là nước sạch, chỉ là nó rơi vào chỗ ấy. Nhiều người sau một mối quan hệ hỏng thường tự hỏi mình sai chỗ nào. Câu thơ này không trả lời, nhưng nó nới ra một khoảng: có những chuyện là do gặp, không phải do dở.

Cái lưới lớn hơn một đời người

Bài Nhân Duyên kéo khung hình rộng ra rất xa.

Qua nhiều thế hệ lắm thành phần
Thánh thần ma quỉ với quan dân
Gồm nhiều cảnh giới cùng vô tận
Hội tụ muôn loài cứ dấn thân
Xoay vòng huyễn hóa theo thời vận
Biến động tuần hoàn cõi cảnh trần
Đồng thanh tất ứng đừng nghi vấn
Thích hợp tương giao chớ ngã nhân.

“Đồng thanh tất ứng” là chữ quan trọng. Tiếng nào gọi thì tiếng đó vọng lại. Ta gặp những người hợp với mình ở lúc đó — hợp cả phần tốt lẫn phần chưa lành.

Điều này có mặt an ủi và có mặt khó chịu. An ủi vì không ai phải chịu trách nhiệm một mình cho một cuộc chia tay. Khó chịu vì nó cũng nói rằng người liên tục gặp phải cùng một kiểu người thì nên nhìn lại tiếng gọi của chính mình.

Tình không phải thứ ta chế ra

Bài Tình Yêu nói một điều ngược với cách ta vẫn nghĩ.

Tình yêu sẵn có tự bao giờ
Thực tại hay là chuyện cõi mơ
Ai đi sáng chế rồi lầm lỡ
Họ lại làm nên quá dại khờ
Âm thầm xuất hiện âu duyên nợ
Lặng lẽ trào dâng phải ngẩn ngơ
Mãnh liệt thiêng liêng không chứng cớ
Ta đâu tác ý chỉ tôn thờ.

Câu thứ ba và thứ tư nói về người đi “sáng chế” tình yêu: người cố làm cho có, cố giữ cho đều, cố đo xem bên nào thương nhiều hơn. Bài thơ gọi đó là dại khờ, không phải vì họ sai, mà vì họ đang làm một việc không làm được.

Câu cuối, “Ta đâu tác ý chỉ tôn thờ”, đặt con người vào vị trí khách: tình đến thì đón, không phải chủ nhà quyết định ai được vào.

Với người đang buồn vì một mối quan hệ không giữ được, ý này đỡ được một phần. Cái gì ta không tạo ra thì cũng không phải lỗi ta khi nó đi.

Khi duyên thành ràng buộc

Duyên không phải lúc nào cũng lành. Bài Nhân Duyên nói về mặt nặng của nó.

Vướng mắc cho nên phải lụy phiền
Đeo mang chướng nạn khổ triền miên
Ghen hờn bất hạnh luôn hòa quyện
Ái dục đau thương mãi gắn liền
Danh lợi tranh đua thành cuộc chiến
Chức quyền vinh nhục tạo gông xiềng
Quỉ quyệt tà ma đang ẩn hiện
Vô minh bóng tối vẫn ưu tiên.

Chữ “hòa quyện” ở câu thứ ba rất chính xác. Ghen và thương không đứng riêng, chúng trộn vào nhau đến mức người trong cuộc không tách nổi. Nhiều người tin rằng ghen là bằng chứng của thương, và bài thơ đặt cả hai vào cùng một câu nói về khổ.

Câu thứ sáu dùng chữ “gông xiềng” cho chức quyền. Thứ người ta tranh nhau cả đời, nhìn từ đây, là thứ để đeo vào chứ không phải để cởi ra.

Khi người đã đi

Đây là bài duy nhất trong bảy bài nói bằng giọng một người đang nhớ. Duyên Phận, tập 21.

Nhớ quá đi tìm họ vắng rồi
Âm thầm dấu kín tận lòng thôi
Tâm hồn lạc lõng đời bao nỗi
Lữ khách bơ vơ sống cuốn trôi
Em đến tưng bừng như mở hội
Thiếu ai trầm lắng khắp luân hồi
Vạn thuở tình yêu không thể đổi
Đong đầy trọn vẹn mới tinh khôi.

Điều đáng chú ý là bài thơ không vội an ủi. Bốn câu đầu để nỗi nhớ được nằm nguyên ở đó, không giảng, không dẹp.

Hai câu năm và sáu là chỗ đắt nhất: một người đến thì cả đời như mở hội, một người vắng thì “khắp luân hồi” đều trầm xuống. Thơ không nói chuyện đó là sai. Nó chỉ tả đúng sức nặng của một người trong lòng một người.

Trong cả bộ thơ thiên về buông xả, một bài như thế này đáng để ý. Nó cho thấy việc buông không bắt đầu bằng chối bỏ nỗi nhớ.

Gặp lại

Bài Tương Phùng nói về phần sau của một cuộc xa nhau.

Nhân duyên tái ngộ cõi trần ai
Nghĩa cũ tình xưa khó lạt phai
Vạn thuở ùa về trong hiện tại
Nghìn thu hội tụ ở hôm nay
Hộ trợ ân cần xa luyến ái
Tương giao hợp tác xóa ưu hoài
Thống nhất đồng lòng rời cửa ải
Cùng nhau tiến thẳng chốn liên đài.

Hai câu ba và bốn đẹp ở chỗ chúng không đưa người đọc về quá khứ. “Vạn thuở ùa về trong hiện tại” — cái cũ không nằm sau lưng, nó đang ở đây, trong lần gặp này.

Nhưng câu thứ năm đặt một điều kiện: “Hộ trợ ân cần xa luyến ái”. Gặp lại được không phải vì nối lại cái cũ y nguyên, mà vì quan hệ đã đổi sang một dạng khác, nhẹ hơn.

Nhiều người mong gặp lại theo kiểu quay về chỗ cũ. Bài thơ gợi một hướng khác: thường thì ta chỉ gặp lại được sau khi đã thôi đòi người kia phải như xưa.

Tùy duyên

Bài cuối, Tùy Duyên, khép lại bằng một quan sát giản dị.

Muôn chung vạn sự tự xưa nay
Tất cả gồm thâu suốt dặm dài
Không gì lặp lại y chang mãi
Chẳng có như nhau giống hệt hoài
Tương đồng cảnh ngộ trong tồn tại
Dị biệt giao hòa vẫn đổi thay
Đừng nên cố chấp thêm tê tái
Giữ vẹn tùy duyên sẽ có ngày…

“Không gì lặp lại y chang mãi”. Người cũ gặp lại cũng không còn là người cũ, và ta cũng đã khác. Cố dựng lại y nguyên một mối quan hệ là cố bước hai lần xuống cùng một dòng sông.

Hai chữ “tùy duyên” hay bị hiểu thành buông xuôi, mặc kệ tới đâu thì tới. Bài thơ không nói vậy. Câu cuối dùng chữ “giữ vẹn” — tùy duyên là một thứ phải giữ, tức là có cố gắng trong đó. Cố gắng ấy không nhắm vào người kia, mà nhắm vào việc không siết chặt.

Câu thơ bỏ lửng ở dấu ba chấm. Bài thơ không hứa ngày đó là ngày nào.

Đọc thơ này thế nào. Bảy bài trên không xếp theo thứ tự để đọc một mạch. Người đang ở đoạn nào thì bài ở đoạn đó dễ chạm hơn. Đọc chậm, mỗi lần một bài.

Trong thư viện thơ Bóng Nguyệt hiện có hơn hai nghìn bảy trăm bài đã số hoá, trích từ bộ bốn mươi tập của cư sĩ Võ Minh Tâm, pháp danh Hoằng Lộc. Sách được trao tặng miễn phí, người nhận chỉ trả phí vận chuyển.