Thơ về nhân quả — hạt gieo rồi, đất lấp lên

Câu hỏi hay được đặt ra nhất về nhân quả là: sao có người sống tử tế cả đời mà vẫn khổ, còn kẻ làm bậy thì vẫn yên. Nhìn quanh một vòng thì thấy đúng là như vậy.

Bảy bài thơ dưới đây, trích Thơ Pháp Bóng Nguyệt, không trả lời câu đó bằng cách hứa hẹn ngày đền đáp. Chúng nói về một thứ gần hơn: cái ta đang gieo ngay lúc này, và chỗ quả trổ sớm nhất.

Hạt gieo rồi, đất lấp lên

Bài Nhân Quả không nói lý thuyết. Nó tả một hạt giống.

Hạt đã gieo rồi lấp đất lên
Nằm im ẩn khuất thật lâu bền
Thiên nhiên ấp ủ không lơ đễnh
Sức sống tăng dần chẳng lãng quên
Phát triển hình thành theo vận mệnh
Đơm hoa kết trái để gây nên
Nguyên nhân bởi giống duyên phần đến
Hậu quả như y sẽ đáp đền.

Hai câu đầu trả lời câu hỏi đặt ra ở trên. Hạt nằm im dưới đất, không ai thấy, “thật lâu bền”. Nhìn vào mảnh đất trống mà kết luận không có gì thì vội quá.

Câu thứ năm thêm một ý ít được nhắc: “Phát triển hình thành theo vận mệnh”. Hạt nào cũng cần điều kiện để nảy. Mưa, nắng, đất. Nghĩa là giữa gieo và gặt có một khoảng không ai tính được, và khoảng đó đủ dài để người ta kịp quên mình đã gieo gì.

Bóng tùy hình

Bài Nhân Quả tập 30 nói cái luật ấy gọn nhất.

Gieo gì có nấy luật thường tình
Bóng sẽ tùy hình hãy liệu mình
Vướng mắc đeo mang do bám dính
Băn khoăn khắc khoải bởi vô minh
Ngược lại đường đời là mệnh lịnh
Đi vào đạo pháp cứu nhân sinh
Buông đi tất cả lòng thanh tịnh
Bác ái từ bi xóa bất bình.

“Bóng sẽ tùy hình” là hình ảnh đáng giữ. Bóng không đến sau một quãng thời gian. Nó có mặt cùng lúc với hình, chỉ là ta không nhìn xuống.

Ở đây thơ nói một điều khác với cách hiểu thông thường. Người ta hay chờ nhân quả như chờ một phiên tòa ở cuối đường. Bài thơ lại đặt quả ngay trong câu ba và bốn: vướng mắc, đeo mang, băn khoăn, khắc khoải. Đó là quả, và nó đang trổ hôm nay.

Ai từng nói một câu nặng với người khác đều biết cảm giác sau đó. Không ai phạt, nhưng trong người có một thứ lợn cợn suốt buổi. Đó không phải hình phạt. Đó là bóng.

Gieo không chỉ bằng việc làm

Ta thường nghĩ gieo nhân là làm một việc gì đó. Bài Nhân Quả tập 31 nói chỗ gieo nằm sâu hơn.

Ấp ủ trong lòng cả nỗi buồn
Cưu mang tận dạ giọt sầu tuôn
Gieo mầm những thứ thêm phiền muộn
Đọng lại nhiều điều rắc rối luôn
Lo toan bất chính rồi mong muốn
Nghĩ tưởng vô minh nối mạch nguồn
Lầm than khốn khổ bao tình huống
Cứ mãi tràn vào đủ tấn tuồng.

Hai chữ “ấp ủ” và “cưu mang” ở hai câu đầu đều là việc làm trong lòng, không ai thấy. Theo bài thơ, đó cũng là gieo.

Điều này làm thay đổi quy mô của chuyện. Một người có thể cả đời không làm hại ai, nhưng nếu ngày nào cũng nuôi một nỗi hờn, thì mỗi ngày vẫn gieo. Và chỗ quả trổ trước hết không phải ở người kia.

Câu cuối dùng chữ “tấn tuồng”. Những chuyện rắc rối cứ thế kéo đến, mỗi lần một vở, và người trong cuộc thấy như mình xui. Nhìn từ bài thơ, sân khấu đã được dựng từ trước, ở trong lòng.

Trốn đi đâu

Bài Tránh Đâu mở bằng một cảnh rất quen: người ta tránh chỗ dữ, tránh người xấu.

Nghe đâu có quỉ hoặc là ma
Ấn tượng khinh khi phủ nhận tà
Nghi ai ảnh hưởng liền từ giả
Biết chốn liên quan vội lánh xa
Sao không phản chiếu nơi lòng đã
Mấy thuở nhìn vào tận dạ ra
Đong đầy uế trược hôi tanh quá
Trốn tránh làm sao thoát khỏi ta.

Bốn câu đầu tả người lo giữ mình cho sạch bằng cách tránh bên ngoài. Câu thứ năm quay ngược camera.

Câu cuối là câu cứng nhất trong bảy bài: “Trốn tránh làm sao thoát khỏi ta”. Đổi chỗ ở, đổi công ty, đổi người — một thứ vẫn đi theo.

Thơ không bảo đừng tránh chỗ dữ. Nó chỉ nói rằng tránh bên ngoài là việc dễ, còn việc kia thì chưa ai làm thay được.

Đổ lỗi

Bài Do Ta nói về cái giá của việc đổ lỗi.

Đổ lỗi từ đâu tạo khổ mình
Là còn khiếm diện cõi thường tình
Bất lực loanh quanh trong nghĩ tính
Đành cam luẩn quẩn chốn vô minh
Nhận biết hoàn toàn quyền quyết định
Nhìn vào tổng thể chẳng cầu xin
Gieo nhân ắt quả luôn đeo dính
Số phận do ta nhớ giữ gìn.

“Bất lực” là chữ đáng để ý. Đổ lỗi cho người khác nghe như một hành động mạnh, nhưng bài thơ xếp nó cạnh sự bất lực. Lý do đơn giản: nếu mọi chuyện là do người khác, thì không có gì trong tay ta để đổi.

Câu thứ năm mở ra chiều ngược: nhận phần của mình thì có quyền quyết định. Đó không phải lời trách, đó là việc trả lại cho người ta một chỗ đứng.

Một chỗ cần nói cho rõ. Câu “số phận do ta” rất dễ bị dùng sai. Nó là lời một người nói với chính mình, không phải lời để nói với người đang khổ. Đem câu này ra giải thích tai nạn của người khác, hoặc để nói rằng ai đó đáng bị như vậy, là làm hỏng nó. Trong toàn bộ thơ Bóng Nguyệt, hướng nhìn luôn chỉ vào trong, và chỉ vào người đang cầm trang thơ.

Trong sao ngoài vậy

Bài Do Ta tập 21 nói về mối nối giữa trong và ngoài.

Nếu có trong ta sẽ có ngoài
Liên thông phối hợp nhập nhằng thay
Trong lòng đã có ngoài ưu ái
Tác hợp tương đồng vạn thuở nay
Cho nhau cảm ứng đâu ngần ngại
Nối kết tơ duyên suốt dặm dài
Rỗng lặng tâm không ngoài trống trải
Từ ta tất cả chẳng do ai.

Câu đầu nói gọn một điều ai cũng từng thấy: ngày mình bực, cả thế giới như đang chống lại mình. Kẹt xe lâu hơn, đồng nghiệp khó chịu hơn. Không phải ngày đó xấu hơn những ngày khác.

Câu thứ bảy là chỗ bài thơ đi xa hơn lời khuyên thông thường: “Rỗng lặng tâm không ngoài trống trải”. Trong không có gì thì ngoài cũng không dựng được gì để móc vào.

Đây cũng là chỗ nối cuối cùng giữa nhân quả và buông bỏ. Không còn chứa thì không có chỗ cho quả bám.

Khi không còn ai để nhận quả

Bài cuối, Nhân Quả tập 25, đi đến chỗ xa nhất.

Trống vắng người nhìn sắc thế nào
Tan rồi bản ngã có ai sao
Ra ngoài ý tưởng đâu đời đạo
Hết cả suy tư mất khát khao
Buông đi chấp trước rơi phiền não
Bỏ sạch mong cầu rụng nỗi đau
Tĩnh lặng tròn đầy tiêu vọng ảo
Tâm không trọn vẹn thoát trần lao.

Hai chữ “rơi” và “rụng” ở câu năm và sáu giữ nguyên hình ảnh cây trái từ bài đầu. Nhưng ở đây quả không được hái, nó rụng — vì không còn ai đứng đấy để nhận.

Đây không phải cách trốn nợ. Bài thơ không nói làm gì cũng được rồi buông là xong. Nó nói một việc khác: phần lớn nỗi khổ ta mang không đến từ sự việc, mà từ chỗ trong ta đã dọn sẵn để đón sự việc ấy.

Đọc thơ này thế nào. Bảy bài trên đi từ ngoài vào trong, nên đọc theo thứ tự sẽ rõ mạch hơn. Nhưng đừng đọc một lượt. Mỗi bài để lại một câu hỏi, và câu hỏi cần vài ngày.

Trong thư viện thơ Bóng Nguyệt hiện có hơn hai nghìn bảy trăm bài đã số hoá, trích từ bộ bốn mươi tập của cư sĩ Võ Minh Tâm, pháp danh Hoằng Lộc. Sách được trao tặng miễn phí, người nhận chỉ trả phí vận chuyển.