Thơ về hơn thua được mất — khi thắng rồi vẫn chưa yên

Một người trẻ hơn được cất nhắc trước mình. Một người bạn cũ đăng ảnh căn nhà mới. Một câu ai đó nói trong cuộc họp mà mình nghĩ đi nghĩ lại cả tuần. Chẳng mất gì thật, nhưng trong lòng có một thứ cứ cấn.

Sáu bài thơ dưới đây, trích Thơ Pháp Bóng Nguyệt, không khuyên đừng phấn đấu. Chúng hỏi một câu khác: cuộc đua này có điểm dừng không, và ai là người đặt ra luật chơi.

Cả đời đua

Bài Vẫn Vậy tóm một đời người trong bốn câu, rồi lật ngược ở bốn câu sau.

Vào đời phấn đấu suốt đường dài
Vất vả gian nan cảnh đọa đày
Hơn thua được mất rồi băng hoại
Thắng bại thăng trầm lại trắng tay
Mệt mỏi đi tu cho thoải mái
Hăng say học đạo thỏa tương lai
Mong cầu ước muốn trông chờ mãi
Khác cảnh cùng tham thật mỉa mai.

Bốn câu đầu ai cũng đọc được. Bốn câu sau mới là chỗ bài thơ sắc.

Người đua mệt quá thì quay sang tu, sang học đạo. Tưởng là đã bước ra khỏi cuộc đua. Nhưng nếu vẫn “mong cầu ước muốn trông chờ”, thì chỉ là đổi sân, không đổi trò. Bài thơ gọi đó là “khác cảnh cùng tham”.

Một bộ thơ Phật giáo tự chỉ vào chuyện tu hành cũng có thể thành một cuộc tranh đua — điều đó không phải ai cũng viết ra.

Đua lâu thành nghiện

Bài Mê Muội dùng hai chữ rất mạnh để gọi tên chuyện này.

Luyến ái đam mê vẫn gắn liền
Công danh sắc dục với tình tiền
Tranh đua cháy bỏng lâu thành nghiện
Phấn đấu nồng nàn tạo xích xiềng
Nơm nớp băn khoăn luôn hiện diện
Nghĩ lo suy tính cứ triền miên
Đủ thứ trò đời thêm tiếp diễn
Xôn xao nhốn nháo chẳng hề yên.

“Lâu thành nghiện” và “tạo xích xiềng” đặt liền hai câu. Điều đáng chú ý là cả hai câu đều nói về việc tốt: tranh đua, phấn đấu. Đó là những chữ người ta viết trong CV.

Bài thơ không nói phấn đấu là xấu. Nó nói về cấu trúc của cơn nghiện: làm xong một vòng thì cần vòng tiếp, và phần thưởng mỗi lần lại ngắn hơn. Người vừa thăng chức mừng được vài hôm, rồi bắt đầu nhìn lên nấc kế.

Câu thứ năm, “nơm nớp băn khoăn luôn hiện diện”, tả phần ít ai kể: người đang thắng cũng không yên, vì thắng rồi thì có thứ để mất.

Luôn thấy mình đúng

Bài Tự Tôn nói về một thói quen nghĩ rất khó thấy, vì nó nằm ở chính cái nhìn.

Định kiến thành quen một lối nhìn
Nơi đâu vẫn thấy chuyện phàm tình
Khen chê phán xét đầy toan tính
Phải quấy hơn thua lắm luận bình
Phóng đại vu vơ tâm bất chính
Vẽ vời thêu dệt ý vô minh
Người sai tất cả ta hoàn chỉnh
Nói tới bàn lui chỉ có mình.

Câu thứ bảy là câu ai đọc cũng giật mình một chút: “Người sai tất cả ta hoàn chỉnh”. Không ai tự nhận mình nghĩ vậy, nhưng đọc lại những cuộc tranh cãi của mình thì thường là thế.

Câu đầu chỉ đúng gốc: định kiến lâu ngày thành “một lối nhìn”. Nó không còn là ý kiến nữa, nó thành cặp kính. Mà đeo kính lâu thì không còn thấy mình đang đeo.

Câu cuối đóng lại bằng một hình ảnh cô đơn: nói tới nói lui, cãi thắng tất cả, rồi ngồi lại một mình.

Hai lối đặt cạnh nhau

Bài Tùy Chọn xếp hai cách sống sát nhau, không bình luận.

Dốt nát u mê chứng tỏ mình
Am tường sáng suốt rất thông minh
Mưu cầu ích kỷ thường toan tính
Ước muốn gian tham lắm bất bình
Phàm tục tranh đua đời phản nịnh
Trượng phu vì nghĩa sống quang minh
Ái dục công danh rồi bám dính
Từ ly hỉ xả nhập huyền linh.

Tên bài là Tùy Chọn, và bài thơ làm đúng như tên: bày ra, không ép. Câu lẻ nói một lối, câu chẵn nói lối kia.

Câu đầu đáng để ý: “Dốt nát u mê chứng tỏ mình”. Nhu cầu chứng tỏ được xếp vào phía thiếu hiểu biết, không phải phía yếu đuối. Người thực sự biết thì không cần ai xác nhận.

Đây cũng là chỗ bài thơ khác với lời khuyên khính tỉnh thông thường. Nó không bảo hãy khiêm tốn. Nó chỉ nói rằng muốn chứng tỏ là một dấu hiệu, và để người đọc tự xếp mình đang ở dòng nào.

Sống nhẹ

Bài Tịnh Lạc tả lối còn lại.

An bần trống vắng chốn trần lao
Giản dị đơn sơ trọn trước sau
Tự tại hồn nhiên đời tuyệt hảo
Tùy duyên bất biến sống thanh tao
Tâm không hỉ xả đâu phiền não
Trí rỗng từ bi hết khổ đau
Tất cả cho nhau tròn phận đạo
Thênh thang rỗng lặng cảnh tiêu dao.

Cụm “chốn trần lao” ở câu đầu quan trọng. Bài thơ không đưa người đọc lên núi. Người trong bài vẫn ở giữa đời, vẫn làm việc, chỉ là không mang theo nhiều.

Câu thứ bảy, “Tất cả cho nhau tròn phận đạo”, khép lại một vòng. Người không còn đua thì có cái để cho. Còn đua thì cái gì cũng phải giữ lại để dùng cho vòng sau.

Đây không phải lời ca ngợi nghèo. “An bần” là yên với cái mình có, không phải tìm cách có ít đi.

Thử hỏi còn chi

Bài cuối, Hỏi Thử, không trả lời câu hỏi hơn thua. Nó tháo câu hỏi ra.

Bỏ sạch nhiều điều đã biết đi
Buông luôn kiến thức cả tin nghi
Ra ngoài vọng tưởng cùng lo nghĩ
Thoát khỏi suy tư với tính suy
Xa lìa cố chấp bao tình ý
Dẹp hết mong cầu lắm thị phi
Tiêu tan bản ngã thường bi lụy
Thử hỏi còn chi được mất gì.

Bảy câu đầu là một chuỗi bỏ. Câu cuối mới nói để làm gì.

Hơn thua cần hai thứ mới chạy được: một thước đo, và một người đứng ra nhận kết quả. Bỏ thước đo thì vẫn còn người, nên vẫn so. Nhưng “tiêu tan bản ngã” thì không còn ai đứng đó để hơn hoặc thua ai.

Câu hỏi cuối bài không chờ trả lời. Nó chỉ cần đứng đó.

Đọc thơ này thế nào. Sáu bài trên nặng hơn các cụm khác, vì chúng nói thẳng vào những thứ ta đang làm mỗi ngày. Đọc một bài rồi đặt xuống, đừng đọc liền. Và đừng đọc để tự trách — thơ này không viết để làm ai thấy mình tệ.

Trong thư viện thơ Bóng Nguyệt hiện có hơn hai nghìn bảy trăm bài đã số hoá, trích từ bộ bốn mươi tập của cư sĩ Võ Minh Tâm, pháp danh Hoằng Lộc. Sách được trao tặng miễn phí, người nhận chỉ trả phí vận chuyển.