Thơ về lo âu — khi tâm trí không chịu ngồi yên
Đăng trên trang Thơ Pháp Bóng Nguyệt
Một giờ đêm, mọi việc trong ngày đã xong, nhưng đầu thì chưa. Nó dựng lại cuộc họp sáng mai, tua lại câu mình đã lỡ nói, tính tiếp một việc còn ba tháng nữa mới tới. Biết là không ích gì, vẫn không dừng được.
Bảy bài thơ dưới đây, trích Thơ Pháp Bóng Nguyệt, không hứa làm hết lo. Chúng lần từng bước xem nỗi lo được làm ra từ đâu, và vì sao càng chống lại nó thì nó càng chặt.
Lo âu làm bằng gì
Bài Lo Sợ chỉ ra vật liệu làm nên nỗi lo, và đó là một thứ ta vẫn tưởng là điểm mạnh.
Sợ hãi cho nên bị động nhiều
Trông chờ lệ thuộc lại nuông chiều
Tối mịt lần dò lo bám díu
Âm u chập choạng biết bao nhiêu
Dồi dào tưởng tượng thông minh thiếu
Ảo mộng hoang đường cứ ắp yêu
Gian tà lợi dụng thôi đành chịu
Số phận mong manh lỡ đã liều.
Câu thứ năm là câu đáng dừng: “Dồi dào tưởng tượng thông minh thiếu”. Người hay lo thường là người giàu tưởng tượng. Họ dựng được rất nhiều viễn cảnh, chi tiết, sống động, và mỗi viễn cảnh đều đủ thật để làm tim đập nhanh.
Hai chữ “bị động” ở câu đầu cũng đáng chú ý. Lo nhiều thì hóa ra làm ít, vì sức đã dùng hết vào việc dựng ra những chuyện chưa tới.
Chuyện ta lo, phần lớn không xảy ra
Bài Vọng Tưởng tả một người đang đuổi theo thứ không có thật, và kết lại bằng một câu rất gọn.
Mong cầu hướng ngoại lại đi tìm
Nguyện ước van xin cứ lặng im
Bôn ba ái mộ chân trời tím
Rượt đuổi đam mê bóng nhật chìm
Cưu mang ảo ảnh về xâm chiếm
Ấp ủ cơn mơ trọn nỗi niềm
Chăm lo giữ kỹ dầu nguy hiểm
Có thật đâu nào mất dấu chim.
“Có thật đâu nào mất dấu chim”. Cánh chim bay qua không để lại dấu nào trên trời. Thứ ta đang giữ kỹ cũng vậy, nó chưa từng có hình hài.
Câu “Chăm lo giữ kỹ dầu nguy hiểm” nói trúng một điều lạ: người lo thường giữ chặt chính nỗi lo của mình. Bỏ nó xuống thì thấy như mình đang bất cẩn, như bỏ canh một cửa nào đó. Thành ra lo trở thành một việc có trách nhiệm.
Dưới mọi nỗi lo là một nỗi sợ
Mỗi người lo một chuyện khác nhau, nhưng bài Lo Sợ cho rằng gốc thì chỉ có một.
Ai nghi lại sợ cái gì đây
Bám víu mong cầu với đắp xây
Cho là… nghĩ đã… rồi tin cậy
Tính tới lo lui tiếp dựng gầy
Hình thành bản ngã cưu mang lấy
Tạo lập về tôi để ngất ngây
Nếu mất đau thương không thể đấy
Đâu ngờ ấp ủ một vầng mây.
Bài thơ lần theo một chuỗi: bám víu, rồi tính toán, rồi dựng ra một hình ảnh về chính mình, rồi sợ hình ảnh đó mất đi. Phần lớn những gì ta lo, nhìn kỹ, đều là lo cho cái hình ảnh ấy: sợ bị chê, sợ kém người, sợ hỏng mất cái danh mình đã dựng bao năm.
Hai câu cuối đặt nỗi đau thật bên cạnh một vầng mây. Đau thì có thật. Nhưng thứ ta sợ mất lại không có hình để mà giữ.
Chạy trốn thì mang theo
Cách thường làm khi lo là tìm cách thoát: mở điện thoại, bật phim, làm thêm việc. Bài Mâu Thuẫn mở đầu bằng đúng câu hỏi đó.
Chạy trốn nơi đâu khỏi chính mình
Làm sao thoát được cõi vô minh
Chìm trong lý trí rồi toan tính
Ở chốn lo âu muốn mãi bình
Động niệm xôn xao cần định tỉnh
Phàm phu tục lụy thích quang vinh
Tràn đầy tội lỗi ham tôn kính
Dối gạt gian tham nguyện được linh.
Tên bài là Mâu Thuẫn, và mâu thuẫn nằm ở câu thứ tư: “Ở chốn lo âu muốn mãi bình”. Ngồi giữa nỗi lo mà đòi yên. Chính cái đòi đó là một lớp lo nữa chồng lên.
Ai từng nằm cố ngủ đều biết cảm giác này. Càng muốn ngủ thì càng tỉnh, vì muốn ngủ cũng là một việc đang làm. Bài thơ không chỉ ra lối thoát ở đây. Nó chỉ để câu hỏi đó đứng đó.
Lo âu sống ở hai nơi không có thật
Bài Hiện Tại chỉ ra địa chỉ của nỗi lo.
Quá khứ tương lai có thật đâu
Toàn là chiếc bóng của mong cầu
Từ nơi trí tưởng sanh hư cấu
Tận chốn vô tư tạo dãi dầu
Hiện tại trôi qua nhiều ẩn giấu
Bây giờ một thoáng chẳng bền lâu
Bình tâm định tỉnh liền soi thấu
Mất sạch ba thời tỏ lý sâu.
Nỗi lo không bao giờ sống ở giây phút này. Nó ở trong chuyện đã qua — lời đã lỡ, việc đã hỏng — hoặc trong chuyện chưa tới. Cả hai nơi đó, theo bài thơ, đều là bóng.
Điều này nghe như lời khuyên quen thuộc “hãy sống ở hiện tại”, nhưng bài thơ không khuyên. Nó nói một việc khác: nếu lúc này ngồi đây không có gì đang đe dọa, thì thứ đang làm ta sợ được dựng nên từ bên trong, chứ không đến từ bên ngoài.
Biết vậy không làm nỗi lo biến mất. Nhưng nó đổi tư thế của người đang lo: từ người bị rượt thành người đang nhìn một cái bóng.
Nhìn thay vì chạy
Bài Quan Sát đưa ra cách làm khác, và nó gần như ngược với bản năng.
Quán chiếu soi gương nhận diện lòng
Nhìn vào phát hiện để tường thông
Bao nhiêu khắc khoải thêm hư vọng
Với lắm ưu tư thật viễn vông
Thấp thoáng xa mờ xây cõi mộng
Miên man lảng vảng đắp hoài mong
Thưởng thức điềm nhiên tâm vẫn trống
Ta người chứng kiến cứ thong dong.
Bài thơ không bảo dẹp nỗi lo, cũng không bảo nghĩ tích cực hơn. Nó bảo nhìn: khắc khoải đó, ưu tư đó, cứ để chúng hiện ra và xem chúng đang làm gì.
Chữ “thưởng thức” ở câu thứ bảy nghe lạ khi đặt cạnh nỗi lo. Nhưng ý của nó không phải là thích thú. Nó là thái độ của người ngồi xem một cơn mưa: không ngăn, không tránh, cũng không ướt.
Điều lạ là cơn lo thường dịu khi được nhìn thẳng. Nó sống nhờ việc bị chạy trốn, vì mỗi lần ta tránh là một lần ta xác nhận nó đáng sợ.
Người đang nhìn
Bài cuối, Chứng Kiến, nói về chính cái nhìn đó.
Chứng kiến nào còn ý tưởng đâu
Cho ta chứng kiến có tham cầu
Ngây thơ chứng kiến không hề nghĩ
Đã nghĩ xa lìa chứng kiến sâu
Vọng tưởng trôi qua liền chứng kiến
Suy tư chứng kiến niệm ban đầu
Ra ngoài chứng kiến đừng lưu dấu
Chứng kiến đang là tỏ nhiệm mầu.
Hai chữ “chứng kiến” lặp lại tám lần trong tám câu, mỗi lần ở một vị trí khác. Đọc hết bài thì thay vì hiểu thêm một khái niệm, người đọc dễ rơi vào chính cái trạng thái bài thơ nói tới.
Câu thứ ba và thứ tư là chỗ then chốt: vừa nghĩ về việc mình đang nhìn, là đã rời khỏi việc nhìn. Nhìn không phải một việc để làm cho giỏi. Nó là thứ đang sẵn, trước mọi cố gắng.
Đọc thơ này thế nào. Những đêm khó ngủ, đọc một bài thôi, chậm, không cần hiểu hết. Bảy bài trên không phải bảy bước làm theo thứ tự. Đêm nào hợp bài nào thì đọc bài đó.
Một điều cần nói thẳng. Thơ đi cùng được, nhưng thơ không gánh thay. Nếu nỗi lo kéo dài nhiều tuần, làm mất ngủ, mất ăn, hay khiến một ngày bình thường cũng khó trôi qua, thì đó là lúc nên nói với người mình tin, hoặc tìm một người có chuyên môn. Ngồi xuống với một trang thơ là việc tốt, nhưng không phải việc duy nhất.
Trong thư viện thơ Bóng Nguyệt hiện có hơn hai nghìn bảy trăm bài đã số hoá, trích từ bộ bốn mươi tập của cư sĩ Võ Minh Tâm, pháp danh Hoằng Lộc. Sách được trao tặng miễn phí, người nhận chỉ trả phí vận chuyển.