Thơ về vô thường — khi nhận ra không có gì ở lại

Một buổi sáng nào đó ta nhận ra con mình đã cao hơn vai. Một lần về quê thấy căn nhà cũ đã sửa khác. Một người bạn thân, lâu ngày gặp lại, nói chuyện thấy xa. Không có gì đáng gọi là biến cố, nhưng trong lòng có cái gì đó hơi chùng xuống.

Nhà Phật gọi cái đang diễn ra đó là vô thường. Riêng trong hơn hai nghìn bảy trăm bài Thơ Pháp Bóng Nguyệt đã đưa lên web, có hơn năm trăm bài chạm tới lẽ đổi thay, phai tàn, hợp tan. Bảy bài dưới đây không nói vô thường là buồn hay vui. Chúng chỉ lần lượt nhìn nó kỹ hơn.

Mọi thứ đang trôi

Bài Có Không mở đầu không phải bằng một lời khẳng định, mà bằng một câu hỏi.

Điều gì biến hoại với thời gian
Thấp thoáng trôi qua thật bẽ bàng
Thường xuyên bất định cùng thay đổi
Mỗi lúc vô thường sống bất an
Có thứ nào chăng luôn trọn vẹn
Thiêng liêng tối thượng mãi huy hoàng
Trong ta đủ cả bao thần bí
Biết rõ khai thông sự ẩn tàng.

Bốn câu đầu tả cái ta thấy: thứ gì cũng đang đổi, và sống giữa cái đang đổi thì lòng không yên. Bốn câu sau quay sang hỏi ngược: vậy có gì không đổi không?

Câu trả lời nằm ở câu thứ bảy, và bài thơ chỉ nói nhẹ như một câu bỏ lửng. Nó không chứng minh gì cả. Để đó.

Mà ta vẫn sống như không biết

Ai cũng biết đời người ngắn. Biết xong rồi vẫn sống như cũ. Bài Sự Đời kể lại cái vòng đó trong tám câu.

Nuôi bao khát vọng mãi lưu danh
Quyết chí xông pha dựng lập thành
Nghiệt ngã tình đời đầy giá lạnh
Phong trần sự thế mộng hồn quanh
Tranh đua được mất đem so sánh
Phấn đấu hơn thua để sẵn dành
Vô thường chợt đến làm sao tránh
Khẩn nguyện cầu xin đã lỡ đành.

Sáu câu đầu là một đời người bận rộn, nghe rất quen. Đến câu thứ bảy thì “vô thường chợt đến”, và toàn bộ sáu câu kìa đứng im.

Chữ đáng chú ý là “lỡ” ở câu cuối. Không phải không biết, mà là biết muộn. Bài thơ không trách ai, cũng không bảo đừng phấn đấu. Nó chỉ đặt hai thứ cạnh nhau rồi thôi.

Sóng với nước

Đến đây bài Vô Thường đổi cách nhìn. Nó không nói chuyện đời nữa, nó đưa ra một hình ảnh.

Lấy sóng tung tăng khắp đại dương
Để yên ngắm kỹ cảnh suy lường
Bây giờ nước cả không hình tướng
Lắng đọng im lìm chẳng nhiễu nhương
Từ nơi vắng lặng rồi uốn lượn
Tận chốn bình yên bọt bất thường
Nó ở đâu rồi sao nghĩ tưởng
Phù du ảo ảnh chớ tơ vương.

Một con sóng dấy lên rồi tan. Hỏi sóng đi đâu thì không trả lời được, vì sóng chưa bao giờ là một thứ riêng để mà mất. Nó là nước đang có hình trong chốc lát.

Câu thứ bảy hỏi “Nó ở đâu rồi sao nghĩ tưởng”. Câu hỏi đó dành cho người đang đi tìm thứ đã mất. Nếu sóng chưa từng tách khỏi nước, thì câu hỏi đúng không phải là nó đi đâu, mà là ta đã tưởng nó là gì.

Về điểm này thơ khác hẳn cách nói thông thường. Người ta hay an ủi nhau rằng rồi chuyện gì cũng qua. Bài thơ này không an ủi. Nó nói rằng cái “qua” và cái “ở lại” vốn không phải hai thứ.

Chỗ đau không nằm ở chỗ ta tưởng

Nếu vô thường là lẽ tự nhiên, vậy cái làm ta khổ là gì. Bài Bám Luyến chỉ vào chỗ khác.

Nơi ngoài hấp dẫn có là gì
Vất vả phong trần ý nghĩa chi
Phải đến ra sao đâu thể phỉ
Dầu cho tột đỉnh để lâm ly
Phôi pha chuyển đổi cùng tâm trí
Biến mất xoay vòng với nghĩ suy
Vẫn cứ loanh quanh trong khổ lụy
Tàn phai bỏ lại chẳng đành đi.

Câu cuối gọn mà đúng: “Tàn phai bỏ lại chẳng đành đi”. Thứ đã tàn rồi, nhưng lòng vẫn ở lại đó. Vô thường đi qua rất nhanh, còn người thì đứng mãi chỗ cũ.

Nhưng vô thường cũng có mặt khác. Bài Tùy Ai nói về mặt đó bằng một bông hoa.

Hiện hữu hoa tươi trước mặt ai
Mùi thơm sắc đẹp thật trang đài
Tùy người thưởng thức không ngần ngại
Bởi họ phôi pha chẳng cảm hoài
Nếu đã vô tình xa hiện tại
Phũ phàng hờ hững sẽ tàn phai
Dồi dào cảm xúc đầy thân ái
Thắm đượm nồng nàn tuyệt diệu thay.

Hoa nào rồi cũng tàn. Nhưng bài thơ không tiếc hoa, nó tiếc người đứng trước hoa mà lòng ở chỗ khác. Câu thứ tư nói rất đáng nghĩ: người phôi pha trước, chứ không phải hoa.

Hai bài đặt cạnh nhau thì thành một cặp: một bên là giữ thứ đã qua, một bên là bỏ lỡ thứ đang có. Cả hai đều là không sống ở hiện tại.

Thứ không đổi thay

Câu hỏi bỏ lửng ở bài đầu — có gì không đổi không — được bài Chơn Linh trả lời.

Ta là chứng kiến tận trong ngoài
Tính biết thường hằng trước đổi thay
Ý thức nguyên sơ bao trạng thái
Tâm không trọn vẹn chẳng tàn phai
Hiện diện tiềm tàng nơi thực tại
Xa rời quá khứ với tương lai
Tối thắng linh thông vô quái ngại
Thần kỳ bất tận ngự liên đài.

Thứ không đổi, theo bài thơ, không phải một vật nào đó bền hơn những vật khác. Nó là cái đang nhìn mọi thứ đổi thay. “Tính biết thường hằng trước đổi thay” — cái biết đứng yên, còn thứ được biết thì trôi qua.

Đây không phải một lời an ủi dễ nhận. Nó đòi người đọc tự kiểm chứng: trong mọi vui buồn đã đi qua đời mình, có cái gì vẫn ở đó để biết là mình đang vui hay buồn không. Bài thơ không chứng minh. Nó chỉ nói ra rồi để đấy.

Thức dậy

Bài cuối, Biết Mộng, gọi tất cả những gì đã nói ở trên bằng một chữ.

Thức dậy liền hay mộng đó mà
Cơn mơ vạn kiếp đã phôi pha
Nơi mơ biến mất trong hư giả
Cảnh mộng đâu còn chiếc bóng qua
Kẻ mộng người mơ mây ảo hóa
Người mơ kẻ mộng nước trăng ngà
Ai đang biết mộng nhìn mơ tá
Biết mộng nhìn mơ ấy chính ta.

Gọi đời là mộng thì dễ thành lời nói suông. Bài thơ này không dừng ở đó. Hai câu cuối chuyển hướng: vấn đề không phải giấc mộng, mà là ai đang biết có giấc mộng.

Và đó cũng là chỗ bảy bài thơ này dẫn tới. Vô thường không phải tin buồn cần chịu đựng. Nó là cách mọi thứ vận hành, và biết rõ điều đó thì sống nhẹ hơn chứ không nặng hơn.

Đọc thơ này thế nào. Bảy bài trên đều theo thể Đường luật, mỗi bài tám câu. Đọc hết trong vài phút, nhưng không để đọc nhanh. Mỗi lần một bài, rồi để đó. Có bài hôm nay đọc chỉ thấy chữ; sau một mất mát nào đó trong đời, câu thơ ấy tự hiện lên và lúc đó mới hiểu.

Trong thư viện thơ Bóng Nguyệt hiện có hơn hai nghìn bảy trăm bài đã số hoá, trích từ bộ bốn mươi tập của cư sĩ Võ Minh Tâm, pháp danh Hoằng Lộc. Sách được trao tặng miễn phí, người nhận chỉ trả phí vận chuyển.